Apnea

In freediving is een tijdelijke verstoring van het bewustzijn het meest voorkomende risico van de sport. De daarvoor meest gebruikte termen zijn verlies van motorische controle (Loss of Motor Control, LMC) en volledig bewustzijnsverlies (Black-Out of BO).[1]

In dit artikel worden deze termen uitgelegd en geplaatst in een historische context. In de volgende artikel zal worden ingegaan op de fysiologie van bewustzijnsverlies, redding en nazorg, en het in het laatste artikel zal worden in gegaan op preventie.

De afkortingen LMC en BO.

Verlies van motorische controle en verlies van bewustzijn bij freediving zijn beiden het gevolg van zuurstoftekort. Wanneer je bij freediving gaat duiken, duik je op de lucht die je alleen in je longen hebt. Dit is een beperkte voorraad en op een gegeven moment is het uitgeput. Meestal gaat het wel goed, omdat je geleerd hebt wanneer je je duik moet afbreken. Soms komt het echter voor, dat een duiker niet op tijd met zijn duik stopt. Vaak is er een motivatie om de prikkels van lichaam te negeren, door dat je bijvoorbeeld een record wil halen, of afgeleid wordt door wat je onder water ziet.

Wanneer je de prikkels te lang negeert, zakt het zuurstofniveau tot een punt dat je hersenen niet meer goed kunnen functioneren. Eerst zal je dit merken doordat stress toe neemt, en je lichaam protesteert. Vervolgens merk je een bewustzijnsvernauwing, waarbij het maken van keuzes en moeilijke opdrachten niet meer gaat. Uiteindelijk kan bewusteloosheid ontstaan, in combinatie met spier trekkingen. Wanneer er sprake is van lichte spiertrekkingen, zonder bewustzijnsverlies wordt dit verlies van motorische controle (LMC) genoemd. Wanneer er zware spiertrekkingen zijn en / of iemand niet meer goed op je reageert wordt dit volledig bewustzijnsverlies genoemd (BO).

Hoe vaak komt LMC en BO voor.

Binnen freediving is alleen van een aantal specifieke situaties bekend hoe vaak het voorkomt. Het voorkomen is onder andere goed in kaart gebracht bij freediving in competitieverband.

Bij internationale wedstrijden tussen 2002 - 2004 kwam het grofweg bij 10-11% van de pogingen voor. De verdeling is afhankelijk van de discipline. Bij Static Apnea is de verdeling 9,6% LMC, 1,1% BO, bij Constant Weight with Fins 6,1% LMC en 6,1% BO. Bij mannen komt het vaker voor dan bij vrouwen. [2] Bij regionale wedstrijden komt het vaak veel minder vaak voor omdat de competitiedruk kleiner is. De disciplines zonder vinnen (Dynamic Apnea without Fins en Constant Weight without Fins) verhoogd gevoelig te zijn. Het aantal disqualificaties in deze disciplines wegens symptomen van zuurstofgebrek bedroeg bij de heren bij het WK van 2007 respectievelijk 23% en 20%[3]. Er lijkt een patroon bestaan waarbij de black-outs vaak bij dezelfde personen plaatsvindt, maar dit is nog niet goed onderzocht.

LMC en BO komen waarschijnlijk ook bij andere sporten voor, maar dit wordt nauwelijks geregistreerd en gepubliceerd. Zover bekend komen LMC en BO onder andere voor bij synchroonzwemmers, speervisserss en snorkelaars[4],[5]. Uit overlevering komt het ook incidenteel voor bij onderwater hockey.

De term black-out door de tijd

De term black-out als beschrijving van bewustzijnsverlies in het water is zeker meer dan 60 jaar in gebruik. De term komt voor in een Engels militair rapport over bewustzijnsstoornissen bij militairen die duiken met rebreathers in 1944. Tijdens trainingen met de eerste generatle rebreathers gebeurde het dat verschillende militairen vlak voor, of op de oppervlakte hun bewustzijn verloren. Men omschreef dit als een Shallow Water Black Out. De uiteindelijke oorzaak van deze ongevallen bleek te berusten op het falen van de apparatuur, waarbij er een te hoge concentratie koolzuurgas ontstond.[6]

In de jaren daarna ontstonden allemaal verschillende benamingen voor het fenomeen dat mensen soms het bewustzijnsverlies verloren in het water. De betekenis van de termen was verschillend per regio, en in teksten met deze termen is oplettendheid nodig om te begrijpen welke betekenis men aanhoudt.

• Shallow Water Black-Out (SWB)
  
  • Bewustzijnsverlies in het zwembad ten gevolgen van zuurstofgebrek door hyperventilatie.(Verenigde Staten)
  • Bewustzijnsverlies in het buitenwater ten gevolgen van zuurstofgebrek door de plotselinge drukdaling in de laatste meters dan wel, of niet in combinatie met hyperventilatie. (Europa)
• Deep Water Black-Out (DWB)
  
  • Bewustzijnsverlies ten op diepte ten gevolge van stikstofnarcose (zowel bij freediving als bij SCUBA!)
  • Bewustzijnsverlies ten gevolge van hyperventileren bij diepe duiken
• Swimming Pool Black-Out
  • Bewustzijnsverlies in het zwembad bij het duiken met ingehouden adem ten gevolgen van hyperventilatie
    

De Amerikaanse Arts en onderzoeker E.B. Craig had last van deze definitie problemen, omdat het hiermee zijn onderzoek naar dit fenomeen bemoeilijkte. In zijn artikel uit 1976 stelt hij daarom een nieuwe definitie voor:[5]

• Breath-hold Black-Out
  • Verlies van bewustzijn door het inhouden van de adem ongeacht locatie of oorzaak
• Ascent Black-Out
  • Verlies van bewustzijn bij het diep duiken tijdens de opstijging, door de verandering in de omgevingsdruk

Deze vormen worden momenteel in de literatuur nog steeds zoveel mogelijk aangehouden. [7],[8],[9]. Uitleg over de fysiologische werking van deze twee verschillende vormen van black-out, kan je lezen in deel 2 van deze serie.

De term Loss of Motor Control

De term loss of motor control is veel jonger, en wordt typisch in freediving gebruikt. De term beschrijft een situatie waarbij de freediver (ogenschijnlijk) bij bewustzijn is en zijn lichaam niet onder controle heeft. Oorspronkelijk (2001) werd hier ook de term 'Samba` voor gebruikt [10], alhoewel dit niet de dans recht doet. Medisch was term Loss of Motor Control beter, en hiermee werd ook voor iedereen duidelijk wat er aan de hand is. Deze term werd in een later stadium ook overgenomen in de literatuur [1],[2].

Bronnen:

1. Fitz-Clarke JR. Adverse events in competitive breath-hold diving.Undersea Hyperb Med. 2006 Jan-Feb;33(1):55-62.
2. Lindholm P., Loss of motor control and/or loss of consciousness during breath-hold competitions.Int J Sports Med. 2007 Apr;28(4):295-9.
3. Rösken R, De fysiologie van Freediving, Biologie Congres 2008, GBD Calamari, Groningen, 2008
4. Davies BN, Donaldson GC, Joels N.Do the competition rules of synchronized swimming encourage undesirable levels of hypoxia? Br J Sports Med. 1995 Mar;29(1):16-9.
5. Craig AB Jr.Summary of 58 cases of loss of consciousness during underwater swimming and diving.Med Sci Sports. 1976 Fall;8(3):171-5.
6. Barlow, H.B, Macintosh, F.C., Shallow Water Black Out, Royal Naval physiological laboratory report; 44/125 UPS 48A, 1944
7. Lanphier, E.H. Breath-hold en acent black-out uit: C.E.G. Lundgren, M. Ferrigno, (eds.) The physiology of breath-hold diving, proceedings of the Undersea and Hyperbaric Medical Society Workshop, held 28-29 October, Buffalo, New York, UHMS, 1987, pg. 32-43
8. Henri Corriol, La Plongée en apnée : Physiologie et médecine, 3e édition, uitgeverij Masson 2002.
9. P. Lindholm,.Physiological mechanisms involved in the risk of loss of consciousness during breath-hold diving uit: P. Lindholm, N.W. Pollock, C.E.G. Lundgren (eds.) Breath-hold diving. Proceedings of the Undersea and Hyperbaric Medical Society/Divers Alert Network 2006 June 20-21 Workshop, Durham, NC, Divers Alert Network; 2006 pg. 26 - 31
10. D. Andres-Brûmmer,Physiologie des Apnoetauchens. uit: D. Andres-Brümmer, Apnoetauchen, Grundlagen, Trainingstipps, Praxis, Delius Klasing Edition Naglschmid,Stuttgart, 2003, pg 41.42